دوو شەممە, 11 تشرینی دووەم 2019 09:36

هه‌نگاوی داهاتوو

به‌غدا، ١٠ی تشرینی دووه‌می ٢٠١٩

له‌ هه‌فته‌كانی رابردوودا، خۆپیشاندان له‌ به‌غدا و چه‌ند پارێزگایه‌كی تری عیراقدا سه‌ریان هه‌ڵدا. داواكارییه‌كانی خۆپیشانده‌ران پرسگه‌لێكی فراوانی له‌خۆگرتبوو وه‌ك گه‌شپێدانی ئابووری و ره‌خساندنی هه‌لی كار و خزمه‌تی گشتیی متمانه‌دار و حوكمێكی بێلایه‌نانه‌ی ژیرانه‌ و كۆتاییهێنان به‌ گه‌نده‌ڵی و ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی بێگه‌رد و ئه‌نجامدانی چاكسازی سیاسی به‌شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان به‌ هه‌مواركردنی ده‌ستووریشه‌وه‌.

بێهیواییه‌كی كه‌ڵه‌كه‌بوو له‌ ماوه‌ی ١٦ ساڵی رابردوودا به‌ زه‌قی هه‌ستی پێده‌كرێت نه‌خاسمه‌ هه‌ڵكشانی ژماره‌ی كوشتن و برینداربوون له‌ ریزی خوپیشانده‌ران و هێزه‌كانی ئاسایشدا و هه‌ربۆیه‌ش كه‌شێكی پڕ ترس و توڕه‌یی باڵی به‌سه‌ر بارودۆخه‌كه‌دا كێشاوه‌. خه‌ڵكی عیراق هیچی تر به‌رگه‌ی ئه‌وه‌ ناگرێت كه‌ رابردوو یانیش به‌رژه‌وه‌ندیی حیزبی كۆت و به‌ندی بكات. دروستبوونی هیوا ده‌بێته‌ مایه‌ی هه‌نگاونان به‌ره‌وه‌ پێشه‌وه‌ به‌ گرتنه‌خۆی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ش كه‌ له‌ رۆژگاری دیجیتاڵی ئه‌مڕۆدا ژیان به‌ هێلی ئه‌نته‌رنێته‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، مه‌ترسی ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێ "تێكده‌ر" خۆپیشاندانه‌كان له‌ رێچكه‌ ئاشتییه‌كه‌ی خۆی بترازێنن و هه‌وڵه‌كانی گۆڕانكاریش له‌باربه‌رن. هه‌ر بۆیه‌ هه‌م كات و هه‌م ئه‌نجامی به‌رجه‌سته‌ش له‌وپه‌ڕی گرینگیدان.

وه‌ك ده‌سپێك و دوای راوێژمان له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ پارته‌ سیاسییه‌كان و ده‌سه‌ڵاتداران ( به‌ ٣ سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ی عیراق و ئه‌نجومه‌نی دادوه‌ری و خۆپیشانده‌ران و نوێنه‌رانی كۆمه‌ڵه‌كانیشه‌وه‌)، نێرده‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ هاریكاریی عیراق (یونامی) ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ پێشنیار ده‌كات:

پره‌نسیپه‌كان:

ئه‌م پره‌نسیپانه‌ی خواره‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌موو لایه‌نه‌كاندا و له‌ هه‌موو كاتێكدا جێبه‌جێ ده‌كرێت:

١- پاراستنی مافی ژیان پێش هه‌موو شتێك‌.

٢- ده‌سته‌به‌ركردنی مافی گردبوونه‌وه‌ و خۆپیشاندانی هێمنانه‌ و ئازادیی راده‌ربڕین وه‌ك له‌ ده‌ستووردا هاتووه‌.

٣- په‌یڕه‌و كردنی ئه‌وپه‌ڕی ئارامگرتن و دانبه‌خۆداگرتن له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ خۆپیشانده‌ران به‌گرتنه‌خۆی خۆدوورگرتن له‌ به‌كارهێنانی چه‌ك و شێوازه‌ كوشنده‌كانی تری سه‌ركوتكردن وه‌ك له‌ نێوان چه‌ندان شتی تردا گازی فرمێسكڕێژ.

٤- لێپیچینه‌وه‌ی ته‌واو له‌ ئه‌نجامده‌رانی تاوانه‌كان و قه‌ربوكردنه‌وه‌ی قوربانیان.

٥- ئه‌نجامدانی هه‌ڵسوكه‌وت به‌گوێره‌ی یاسا وه‌ك له‌هه‌مبه‌ر كه‌لوپه‌لی تایبه‌ت و گشتیدا.

رێوشوێنه‌كان:

رێوشوێنه به‌په‌له‌كان ( له‌ماوه‌ی كه‌متر له‌ یه‌ك هه‌فته‌دا) به‌گرتنه‌خۆی :

١- به‌گوێری یاسا ئازادكردنی خۆپیشانده‌ره‌ گیراوه‌كان له‌ ١ی تشرینی دووه‌مه‌وه‌.

٢- نابێت هیچ خۆپیشانده‌رێكی هیمن بكرێته‌ ئامانج.

٣- ئه‌نجامدانی لێكۆڵینه‌وه‌ی ته‌واو بۆ حاڵه‌ته‌كانی رفاندن (به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ كامیره‌ی چاودێری) له‌گه‌ڵ ئاشكراكردنی ناسنامه‌ی تاوانباران.

٤- خێراكردنی ده‌ستنیشانكردن و دادگاییكردنی ئه‌وانه‌ی له‌ به‌ئامانجگرتنی خۆپیشانده‌ران به‌رپرسن.

٥- به‌گوێره‌ی یاسا دادگاییكردن و سزادانی ئه‌وانه‌ی به‌رپرسن له‌ به‌كارهێنانی هێز یان هه‌ر شێوازێكی تری توندوتیژی.

٦- داواكردن به‌شێوه‌یه‌كی ئاشكرا له‌ لایه‌نه‌ هه‌رێمی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان بۆ ده‌ستوه‌رنه‌دانیان له‌ كاروباریی ناوخۆی عیراقدا و هه‌ره‌وها بۆ رێزگرتنیان له‌ سه‌روه‌ریی خاكه‌كه‌شی.

رێوشوێنی كورتخایه‌ن (له‌ یه‌ك تا دوو هه‌فته‌دا):

١- چاكسازیی هه‌ڵبژاردن: به‌ یارمه‌تیی ته‌كنیكیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ داڕشتنی یه‌ك چوارچێوه‌. دواتر، ئه‌و چارچێوه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ده‌نێردرێت و له‌وێش به‌زووترین كات رێوشوێنه‌ یاساییه‌كانی بۆ ئه‌نجام ده‌درێت.

٢- چاكسازیی كه‌رتی سه‌قامگیری: فرمانی جێبه‌جێكردنی ژماره‌ ٢٣٧ به‌ ته‌واوی و بێ دواكه‌وتن جێبه‌جێ ده‌كرێت و چه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت قه‌ده‌غه‌ ده‌كرێت. هه‌ر قه‌واره‌یه‌كی چه‌كداری نایاسایی یان باندی چه‌كداریش پێویسته‌ به‌ نایاسایی هه‌ژمار بكرێن و ئه‌ركی ده‌وڵه‌تیشه‌ كه‌ كۆتاییان پێ بهێنێت.

٣- گه‌نده‌ڵی: ده‌سته‌بژێری سیاسی ده‌بێ ببێته‌ پێشه‌نگ له‌ بنبڕكردنی گه‌نده‌ڵیدا. بۆ نمونه‌، وه‌ك ئاشكراكردنی سه‌ره‌وه‌ت و سامانیان چی به‌ناوی خۆیان و چی به‌ ناوی تره‌وه ‌له‌ ناوه‌ و ده‌ره‌وه‌ی وڵاتدا. له‌مه‌ش زیاتر، پارت و بزووتنه‌وه‌‌ سیاسییه‌كان پێویسته‌ لێژنه‌ ئابوورییه‌كانیان هه‌ڵبوه‌شێننه‌وه‌.

رێوشوێنی مامناوه‌ند (له‌ ماوه‌ی یه‌ك تا ٣ هه‌فته‌دا):

١- ده‌ستوور: به‌ یارمه‌تیی ته‌كنیكیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان. لێژنه‌ی پێداچوونه‌وه‌ی ده‌ستوور كاره‌كانی خۆی درێژه‌ پێده‌دات. هه‌ر هه‌موارێك بۆ ده‌ستوور ده‌خرێته‌ به‌رده‌م خه‌ڵكی عیراق بۆ ده‌نگدان.

٢- گه‌نده‌ڵی: ده‌سته‌ی نه‌زاهه‌ پێویسته‌ كێیسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نی باڵای دادوه‌ری بنێرێت له‌سه‌ر هه‌مو ئاسته‌كانی ده‌وڵه‌تدا. ده‌بێ هه‌موو به‌رپرسێكی گه‌نده‌ڵ لێپیچینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت و دادگایی بكرێت.

٣- جێبه‌جێكردنی یاساكان: حكومه‌ت ئه‌م گه‌ڵاڵه‌ یاسانه‌ی خواره‌وه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران ده‌نێرێت بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێ رێوشوێنه‌ یاساییه‌كانیان به‌ زووترین كات بۆ ته‌واو بكرێن.

ا- یاسایه‌ك سه‌باره‌ت به‌ "ئه‌مه‌ت له‌ كوێ بوو؟".

ب- یاسای دادگای فیدڕالی.

ج-یاسای ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی.

د-یاسایه‌ك بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌زمه‌ی جێنشینبوون.

ه-یاسای نه‌وت و غاز (هایدرۆكاربۆن).

و- هه‌مواركردنی یاسای هاندانی وه‌به‌رهێنان و هاوبه‌شكاری له‌نێوان كه‌رتی گشتی و تایبه‌تدا.

ز-یاسای ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران و وه‌زاره‌ته‌كان.

ح-یاسای ئه‌نجومه‌نی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌.

© 2019 United Nations Iraq. هەموو مافەکانى پارێزراوە.