چوار شەممە, 10 شوبات 2016 03:00

لێدوانی نوێنه‌ری تایبه‌تی سكرتێری گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ عیراق یان كوبیش له‌ "هه‌فته‌ی جیهانیی پێكه‌وه‌ژیانی ئایینی"دا

نووسراوە لەلایەن: 

هه‌مووی به‌ یه‌كه‌وه‌ كۆكه‌ره‌وه: پلانی كارپێكردن بۆ گه‌شه‌دان و پاراستنی پێکەوە ژیانی ئایینی

به‌غدا، مزگه‌وتی ئه‌لگه‌یلانی، ١٠ی شوباتی ٢٠١٦

ئاماده‌بووانی به‌ڕێز....

من له‌سه‌ره‌تاوه‌ حه‌ز ده‌كه‌م سوپاسی هه‌موو ئه‌و قسه‌كه‌ر و میوانه‌ به‌ڕێزانه‌ بكه‌م كه‌ به‌شدارییان له‌ زنجیره‌ چالاكییه‌كانی"هه‌فته‌ی جیهانیی پێكه‌وژیانی ئاینی"دا كردووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و داموده‌زگایانه‌ش كه‌ له‌ پارێزگاكانی نه‌جه‌ف و به‌غداد و هه‌ولێر ئه‌م چالاكییانه‌یان ئه‌نجامداوه‌. بێگومان ئه‌م تاوتوێكردنانه‌ هانی هه‌موو لایه‌كمانی بۆ بیركردنه‌وه‌ له‌ شێوازه‌كانی گه‌شه‌پێدانی پره‌نسیپه‌كانی لێبورده‌یی و یه‌كسانی و دادوه‌ری و پێكه‌وه‌ژیان دا.

به‌ڕێزان...

ئێمه‌ به‌ درێژایی ئه‌م هه‌فته‌یه گوێبیستی چه‌ندان چیرۆك بووین سه‌باره‌ت به‌ كاریگه‌ریی وێرانكارانه‌ی توندوتیژیی تایه‌فی و ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی له‌ناو پێكهاته‌كانی عیراقدا. به‌داخه‌وه‌ هیچ ئایین و نه‌ته‌وه‌ و پێكهاته‌یه‌كی ئێتنی له‌م نه‌خۆشییه‌ به‌ده‌ر نییه. له‌ راستیدا، ئه‌مرۆ بیروباوه‌ڕی توندڕه‌وی و شێوازی‌ تایه‌فی و توندوتیژیی په‌ڕگیری و تیرۆر له‌ رێكخراوی داعش (ده‌وه‌ڵه‌تی ئیسلامی له‌ عیراق و شام)دا به‌وپه‌ڕی توندییه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌بووه كه‌ بوونه‌ته‌ مایه‌ی هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی مه‌ترسیدار نه‌ك هه‌ر له‌سه‌ر ئاشتی و سه‌قامگیری، بگره‌، ئه‌گه‌ر پێشی پێ نه‌گیریت، له‌سه‌ر ته‌واوی عیراق و خه‌ڵكه‌كه‌ی."

ئێمه‌ هه‌رگیز ناتوانین رێگه‌ به‌ هانده‌رانی توندوتیژیی تایه‌فی بده‌ین بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو پێكهاته‌كان بخه‌نه‌ ناو گێژاوی توندوتیژی و توڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و ئاژاوه‌ش له‌ نێوان پێكهاته‌كانی عیراقدا بنێنه‌وه‌ و كه‌ ئه‌مانه‌ش دواجار خزمه‌ت به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی تیرۆر ده‌كه‌ن.

قوربانییه‌كانی هێرشه‌كانی له‌سه‌ربنه‌مای تایه‌فی به‌شێوه‌یه‌كی له‌ڕادده‌به‌ده‌ر ئه‌گه‌ری زۆری به‌كارهێنانی هه‌ست و بێتمانه‌یی و ناره‌زایه‌تیی و په‌راوێزبوون و توڕه‌ییان له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێ بۆ كاری توندڕه‌وی، چی له‌ رێگای بیروباوه‌ڕی ئایینی شێوێندراوه‌ و چی وه‌ك ئامڕازی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ بێت، به‌كاریان بهێنن.

مێوانه‌ خۆشه‌ویسته‌كان....

له‌ میانی ئه‌م "هه‌فته‌"یه‌دا چه‌ندان كه‌سایه‌تی كاریگه‌ر ئه‌وه‌یان خسته‌ڕوو كه‌ گه‌ڕان به‌ دوای دۆزینه‌وه‌ی هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی په‌ڕگیریی پڕتوندوتیژی و نه‌بوونی لێبورده‌یی و په‌راوێزخستن ئه‌ركی سه‌ره‌تایی سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان و حكومه‌ت و په‌رله‌مانی عیراقه‌.

یه‌كه‌م: به‌شدرابووان هانی یاسادانه‌رانیان دا بۆ گه‌یشتن به‌ سازان سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ی كه‌ رێگه‌ی به‌ جیاكاری ده‌ده‌ن له‌گه‌ڵ جێبه‌جێكردنی ئه‌و شێوازانه‌ش كه‌ ده‌بنه‌ مایه‌ی دڵنیابوون له‌ به‌شداریپێكردنی هه‌موو ئه‌و كه‌س و پێكهاتانه‌ی كه‌ ره‌نگه‌ په‌ڕگیریی پڕتوندوتیژی په‌یڕه‌و بكه‌ن له‌گه‌ڵ دڵنیابوون له‌وه‌ش كه‌ كه‌مینه‌كان ماف و پاراستنی پێویستییان بۆ دابینكراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌نه‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی كه‌ ئاینده‌یان هه‌ر له‌م وڵاته‌یه‌. ئه‌بێ ئه‌وان ئه‌و یاسایه‌ش په‌سند بكه‌ن كه‌ به‌ روونی جنێو و قسه‌ی ناشیرین و پروپاگه‌نده‌ی هاندانی توندڕه‌ویی پڕ توندوتیژی به‌ تاوان داده‌نێن. له‌ لایه‌كی تره‌وه‌، پێویسته‌ چاره‌سه‌ری راسته‌قینه‌ی پێشگرتن به‌ په‌راوێزخستنی تایه‌فی و سیاسی له‌رێگه‌ی هه‌مواركردن یان ده‌ركردنی "یاسای لێپیچینه‌وه‌ و دادوه‌ری" و "یاسای پاسه‌وانی نیشتمانی" و "یاسای لێبوردنی گشتی"یه‌وه‌ بێت.

دووه‌م: ئه‌وان هه‌روه‌ها داوایان له‌ حكومه‌تی عیراقیش كرد كه‌ هه‌لومه‌رجی پێویست بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی بێكێشه‌ و درێژخایه‌ن و ئاره‌زومه‌ندانه‌ی ‌ئاواره‌كان بۆ زێدی خۆیان بڕه‌خسێنێت ‌له‌گه‌ڵ پاراستن و رێزگرتنی ته‌واوی مافه‌كانیشیان. حكومه‌تیش لای خۆیه‌وه‌ پێویسته‌ چی له‌ده‌ستی بێت بیكات بۆ دڵنیابوون له‌وه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی حكومه‌تی ناوه‌ند و حكومه‌ته‌ خۆجێییه‌كان له‌ ناوچه‌ ئازادكراوه‌كاندا ده‌ستبه‌كار بوونه‌ته‌وه‌ بۆ پێشگرتن له‌ هه‌ر جۆره‌ توندوتیژییه‌ك دژی هاوڵاتییان یان گه‌ڕاوه‌كان له‌لایه‌ن ئه‌و پیاوخراپانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێ ده‌ست به‌سه‌ر یاسادا بگرن و هه‌روه‌ها بۆ دڵنیابوونیش له‌ گرتنه‌به‌ری به‌رپرسیارێتی به‌رامبه‌ر هه‌ر كه‌سێك كه‌ بیه‌وێت پشێلكاری ئه‌نجام بدات.

سێهه‌م: به‌شداربووان هانی ده‌وڵه‌تیان دا بۆ كاركردنی گه‌رموگوڕانه‌ بۆ ئه‌نجامدانی چاكسازیی ریشه‌یی بۆ دڵنیابوون له‌ دروستكردنی به‌ڕێوه‌بردنی باش و بنبڕكردنی گه‌نده‌ڵی و فه‌راهه‌مكردنی به‌رده‌ستبوونی گشتگرانه‌و و یه‌كسانانه‌ی هه‌لی كار و په‌روه‌رده‌ و ته‌ندروستی و خزمه‌ته‌كانی تر كه‌ ئه‌مانه‌ش كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئابوری و دادوه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تیدا ده‌بێت. به‌ دڵنیاییه‌وه‌، بێ ئه‌نجامدانی ئه‌م جۆره‌ چاكسازییانه‌، باری گرانی ئه‌م قه‌یرانه‌ داراییه‌ی ئێستا و بگرە رێوشوینه‌كانی سیاسه‌تی ده‌ستپێوه‌گرتنیش، جگه‌ له‌ په‌رواێزخستنی زیاتری هه‌ندێك توێژ، به‌ تایبه‌تی گه‌نجان، هیچ ئه‌نجامێكی تری نابێت.

به‌شداربووان هانی حكومه‌تیان له‌سه‌ر ئاوردانه‌وه‌ له‌ لاوازیی به‌ڕێوه‌بردنی دادوه‌ری له‌ عیراق دا كه‌ بووه‌ته‌ هۆكارێكی پاڵنه‌ر بۆ ئه‌م توندوتیژییانه‌ی ئێستا هه‌روه‌ها له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی چاكسازی یاسای دادوه‌ریی تاوان بۆ دڵنیابوون له‌وه‌ی هه‌موو كه‌سێك، به‌ كۆمه‌ڵه‌ په‌راوێزخراو و بێتواناكان و گیراوه‌كانیشه‌وه، ده‌ستیان ده‌گاته‌ یاسا.

مێوانه‌ خۆشه‌ویسته‌كان....

هه‌روه‌ها به‌شداربووان داوایان له‌ حكومه‌ت و لایه‌نه‌ سیاسییه‌ كاریگه‌ره‌كان كرد رۆڵێكی پێشه‌نگ بگێڕێن بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌ی وتاری ئایینی توندڕه‌و و ده‌مارگیریی تایه‌فی، له‌ رێگای بڵاوكردنه‌وه‌ی په‌یامی ئاشكرا و روون بۆ به‌هێزكردنی یه‌كێتی نیشتمانیی و لێبوورده‌یی و پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌.

به‌هه‌مان شێوه‌ش به‌شداربووان داوایان له‌ سه‌ركرده‌ ئاینییه‌كان كرد، گیانی لێبورده‌یی و لێكتێگه‌یشتن له‌ نێوان پێكهاته‌كان پته‌و بكه‌ن و بیروباوه‌ڕه‌ توندڕۆكان ره‌تبكه‌نه‌وه‌ و جه‌خت له‌و چه‌مك و به‌ها به‌رزانه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ رێز له‌ یه‌كگرتن و به‌ها مرۆڤاتییه‌كانیان تێدایه‌ و له‌ ئایینه‌كه‌یان ره‌گ و ڕیشه‌ی داكوتاوه‌ .

به‌شدار بووان دانیان به‌وه‌ نا ڕۆڵی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی و گه‌نجان ناتوانرێت فه‌رامۆش بكرێن، چونكه‌ رۆڵی ئه‌وان هۆكارێكه‌ بۆ داڕشتنی داب و نه‌ریته‌‌ خێزانیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، هه‌روه‌ها هۆكاریشه‌ بۆ پته‌وكردنی لێبورده‌یی هه‌ڵكشاو و بره‌ودان به‌ سیاسه‌تی نا توندوتیژیی و مه‌ده‌نییانه‌. به‌ تواناكردنی ئافره‌تان و گه‌نجان به‌رپرسیاریه‌تیه‌كی مه‌زنه‌ و ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی سه‌ركرده‌ ئایینیی و سیاسییه‌كانی عیراق .

رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی و داب و نه‌ریته‌ عه‌شایه‌رییه‌ باوه‌كان به‌یه‌كه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ ببن به‌ ئامرازی كاریگه‌ر بۆ به‌تواناكردنی كۆمه‌ڵگاكان له‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌كی بونیاتنه‌رانه‌ دژ به‌ دیارده‌كانی توندڕه‌یی ، به‌ تایبه‌تیش له‌ لایه‌ن منداڵه‌كانیان . هه‌روه‌ها ده‌توانن یارمه‌تی قوربانیان بده‌ن ئه‌ویش به‌ گۆڕینی ئازار و مه‌ینه‌ته‌كانی له‌ ده‌ستدانیان بۆ هێزێكی بونیاتنه‌ر له‌ په‌رچ دانه‌وه‌ی توندڕه‌ویی له‌ ڕاده‌به‌ر ئه‌ویش له‌ ڕێگای ئاشته‌وایی كۆمه‌ڵگایی و عه‌شایه‌ریی و دادپه‌روه‌ری ڕاگوزاری.

هه‌روه‌ها میدیا و ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن به‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیشه‌وه‌ به‌رپرسیاره‌تی سه‌ره‌كییان له‌ ئه‌ستۆیه،‌ ئه‌ویش به‌ ‌ ڕێگا نه‌دان و به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی وتاری توندڕه‌ویی و هۆكاره‌كانی توندڕه‌ویی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر و رق لپبوونه‌وه‌ و ده‌مارگیریی و تایفه‌گه‌ری و به‌رچدانه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ وتارانه‌.

له‌ كۆتاییشدا به‌شداربووان زۆر به‌ پێویستیان زانی چاكسازی له‌ پرۆگرامه‌كانی خوێندن بكرێت و گیانی لێبورده‌یی و ئاراسته‌كانی نا تایه‌فگه‌ریی و ناسنامه‌ی عێراقێتی و به‌ها نیشتمانییه‌كان پته‌وتر بكرێت .

له‌م باره‌یه‌وه‌، ده‌ستخۆشی له‌ وه‌زیری خوێندنی باڵا دكتۆر حوسه‌ین شه‌هرستانی ده‌كه‌ین له‌ پابه‌ندبوونی به‌ خستنه‌ ناوی چه‌مكه‌كانی لێبورده‌یی ئاینیی و گفتوگۆ له‌ پرۆگرامه‌كانی خوێندن .

مێوانه‌ خۆشه‌ویسته‌كان....

به‌شدار بووانی هه‌فته‌ی جیهانی پێكه‌وه‌ژیانی ئایینه‌كان داوایه‌كی پاڕانه‌وه‌ ئاسای به‌هێزیان بۆ ده‌وڵه‌ت نارد بۆ جێبه‌جێكردنی رێوشوێنی پێویست بۆ دروستكردنی متمانه‌ كه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی پته‌وكردنی لێبورده‌یی و یه‌كسانیی و دادپه‌روه‌ریی و رێزگرتنی فره‌یی و دواتریش به‌یه‌كه‌وه‌ كاركردن له‌ پێناو ئاشته‌وایی نیشتمانیی بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ركردنێكی مێژوویی كه‌ یه‌كێتی خاكی عێراق و میلله‌ته‌كه‌ی بپارێزێت . بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر هێزه‌ سیاسییه‌كان به‌ یه‌كجاریی په‌رته‌وازه‌یی سیاسیی، كه‌ بووه‌ته‌ هۆی چه‌قبه‌ستوویی له‌م بواره‌دا، تێبپه‌ڕێنن و ئه‌و به‌شه‌ش كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌شێكی گرنگه‌ له‌ به‌رنامه‌ی حكومه‌ت و رێكه‌وتنامه‌ی سیاسیی نیشتمانیی جێبه‌جێ بكه‌ن .

له‌ كۆتایی هه‌فته‌ی جیهانی پێكه‌وه‌ژیانی ئایینه‌كان پێم خۆشه‌ دووباره‌ رێزو پێزانینی بێ پایانی خۆم بۆ میوانه‌ ئازیزه‌كان و به‌شداربووه‌ به‌ڕێزه‌كان دووپات بكه‌مه‌وه‌ و لێره‌وه‌ ئاماده‌یی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان راده‌گه‌ینم له‌ به‌شداربوون له‌ جێبه‌جێكردنی راسپارده‌كانی ئه‌م هه‌فته‌ چڕ و پڕه‌.

سوپاس

زانیاری زیاتر

  • Agency: UNAMI
© 2019 United Nations Iraq. هەموو مافەکانى پارێزراوە.