پێنج شەممە, 15 شوبات 2018 11:04

سكرتێری گشتی لێدوان بۆ كۆنفرانسی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی عیراق له‌ كوێت كوێت، ١٤ی شوباتی ٢٠١٨ (وه‌رگیڕانی نافه‌رمی)

ئه‌مڕۆ من لێره‌ خۆشحاڵم له‌گه‌ڵ ئێوه‌م بۆ تاوتوێكردنی ئا‌وەدانكردنه‌وه‌ی عیراق كه‌ كۆژانێكی زۆری بینیوه‌ و چاكه‌یه‌كی زۆریشی به‌سه‌ر جیهانه‌وه‌ هه‌یه‌‌.

من سوپاسی حكومه‌تی كوێت ده‌كه‌م بۆ جارێكی تر نیشاندانی پابه‌ندی بۆ دراوسێیه‌کەی.

هه‌روه‌ها سوپاسگوزاری ئه‌میری كوێتیشین بۆ بینینی رۆڵی پردئاسا و میانگیریی راستگۆیانه‌ و سه‌رچاوه‌ی پشتگیری بۆ وڵاته‌كانی ناوچه‌كه‌ و سه‌رتاسه‌ری جیهان. به‌خشنده‌یی ئه‌میر له‌ میوانداریكردنی كۆنفرانسی كۆمه‌كبه‌خشان بۆ خه‌ڵكی سوریا بووه‌ مایه‌ی ده‌ستخستنی ملیۆنان دۆلار بۆ هه‌وڵه‌ مرۆییه‌كان.

له‌ راستیدا به‌شدارییه‌كانی كوێت هه‌ر به‌ عیراق و سوریاوه‌ نه‌وه‌ستاوه‌ به‌ڵكوو چاد و ئیسیۆپیا و كینیا و نێجیریا و سۆمال و سودانیشی گرتووه‌ته‌وه‌ . هه‌ر ساڵی رابردوو بوو كه‌ كوێت هاومیوانداری كۆنفرانسێكی كۆمه‌كبه‌خشی كرد بۆ رۆهینگیا و كۆمه‌ڵگا خانه‌خوێیه‌كانی به‌نگلادێش.

به‌شدارییه‌كانتان جێگای سوپاس و پێزانیننی ئه‌وانه‌ی پێش منیش بوون كه‌ ناوی "سه‌ركرده‌ی مرۆیی" و "بنكه‌ی مرۆیی"یان به‌ رێزبه‌ندی له‌ ئه‌میری و كوێت نابوو.

ئه‌مرۆش من ده‌مه‌وێت ئه‌و سوپاس و پێزانینه‌ جارێكی تر دووپات بكه‌مه‌وه‌.

من هه‌روه‌ها ده‌مه‌وێت پیرۆزبایی له‌ گه‌ل و حكومه‌تی عیراق بكه‌م بۆ سه‌ركه‌وتنیان به‌سه‌ر داعشی دڕنده‌دا‌ و سوپاسی بڕیاری شێلگیرانه‌شیان بكه‌م بۆ هه‌ستانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر كۆژانی له‌ڕادده‌به‌ده‌ر.

من هیوای سه‌ركه‌وتن بۆ به‌ڕێز حه‌یده‌ر عه‌بادیی سه‌رۆك وه‌زیران ده‌خوازم له‌ بنیاتنانی ئاینده‌یه‌كی یه‌كگرتوو و دوور له‌ تایه‌فی بۆ عیراق.

ده‌یان هه‌زار عیراقی گیانی خۆیان به‌خت كرد و سه‌دان هه‌زاری تریش ماڵ و ژیانی خۆیان له‌ده‌ستدا .

نزیكه‌ی ٦ ملیۆنیش تووشی ئاواره‌یی و ده‌ربه‌ده‌ری بوون و ژنان و كچانیش كرانه‌ ئامانجی له‌ڕادده‌به‌ده‌ری توندوتیژیی سێكسی.

له‌ به‌رامبه‌ردا عیراقیه‌كانیش به‌ دابینكردنی ٨٠٪ی یارمه‌تییه‌ مرۆییه‌كان بۆ هاوڵاتیان و ژنان دڵسوزانه‌ شانی خۆیان دایه‌ به‌ر.

به‌درێژایی شه‌ره‌كانیش، عیراقییه‌كان هه‌رگیز له‌ نه‌ریتی پڕشكۆی میوانداری لایان نه‌دا و خه‌ڵك له‌سه‌رتاسه‌ری وڵاتدا باوه‌شیان بۆ ئه‌وانه‌ كرده‌وه‌ كه‌ له‌ده‌ست مردن و پشێوی رایان كردبوو.

من خۆم بینم كه‌ چۆن عیراقییه‌كان كه‌ هیچیشیان نه‌بوو به‌ڵام هه‌وڵیان ده‌دا یارمه‌تی خه‌ڵكی تر بده‌ن چونكه‌ عیراقییه‌كان هه‌رگیز واز له‌ یارمه‌تیدانی خه‌ڵكی لێقه‌وماو ناهێنن. زۆر جاری واهه‌یه‌ كه‌ یه‌كێك زۆر كه‌میشی هه‌بووه‌ كه‌چی هێشتاش ئاماده‌ بووه‌‌ زۆر به‌ خه‌ڵكی تر بدات.

نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و هاوبه‌شكاره‌ حكومی و ناحكومییه‌كانی و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی پشتگیرییان له‌ هه‌وڵه‌ نیشتمانیان كرد و به‌ یارمه‌تیی مانگانه‌یان به ‌هانای ٢ ملیۆن خه‌ڵكی لێقه‌وماوه‌وه‌ چوون.

كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ وه‌ستانی شانبه‌شانی عیراق كه‌ ئێستا خه‌ریكه‌ به‌سه‌ر مۆته‌كه‌ نیشتمانییه‌كه‌یدا زاڵ ده‌بێت.

ئه‌و شه‌ڕانه‌ بوونه‌ هۆی وێرانكارییه‌كی بێ وێنه‌.

قوتابخانه‌ و نه‌خۆشخانه‌ و رێگاوبان تائێستاش به‌ هۆی ته‌قینه‌وه‌ و بۆمبه‌وه‌ هه‌ر به‌ ئالوده‌یی ماونه‌تنه‌وه‌ و ته‌واوی گه‌ڕه‌کەكان و بگره‌ ته‌واوی شاره‌كانیش چۆلن.

ئێستا شه‌ڕ كۆتایی هاتووه‌ به‌ڵام هێشتاش كاری زۆر پێویسته‌.

عیراقییه‌كان عیراقێكی نوێ دروست ده‌كه‌نه‌وه.

پوێسته‌ هه‌موومان له‌ دۆخی ئاماده‌باشیدا بین بۆ پشتگیریكردنی هه‌وڵه‌كانی دروستكردنه‌وه‌ی وڵاتێك كه‌ به‌ یه‌كڕیزی و پێكه‌وه‌ییه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئاسته‌كاندا و بۆ هه‌موو ناوچه‌كان پابه‌نده‌.

وڵاتێك كه‌ بۆ چاكسازیی به‌رفراوان به‌ گرتنه‌خۆی كه‌رتی دارایی و ئاسایشیشه‌وه‌ ئاماده‌ بێت.

سیسته‌می نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌ركی سه‌رشانی خۆی به‌ وه‌ستان له‌گه‌ڵ ئێوه‌ و هه‌ر هه‌وڵێكتان جێبه‌جێ ده‌كات .

ملیۆنان خه‌ڵكی ئاواره‌ گه‌ڕاونەتە‌وە سه‌ر ماڵ وحاڵی خۆیان بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێ ژیان ده‌ست پێ بكه‌نه‌وه‌ .

به‌ڵام هێشتاش ٢ ملیۆن و نیو هه‌ر ئاواره‌ن.

یارمه‌تیدانیان بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئاره‌زوومه‌ندانه‌ و شكۆمه‌ندانه‌ بۆ سه‌ر زێدی خۆیان یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌ له‌پێشینه‌كانی عیراق.

"سندوقی ئاسانكاریی رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بۆ گه‌شه‌پێدان بۆ سه‌قامگیركردن" له‌ ٢٥ شار و ناوچه‌ له‌كاردایه‌ بۆ یارمه‌تیدانی گێڕانه‌وه‌ی ئاواره‌كان بۆ سه‌ر ماڵ و حاڵی خۆیان بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن ده‌ست به‌ ئاوەدانكردنه‌وه‌ و هه‌ستانه‌وه‌ بكه‌ن.

به‌ڵام ئێمه‌ش پێویسته‌ كاری زیاتر ئه‌نجام بده‌ین.

ئه‌مڕۆ من به‌ ڕاگه‌یاندنی به‌رنامه‌ی "بووژاندنه‌وه‌ و هه‌ستاندنه‌وه‌"ی عیراق خۆشحاڵم.

مه‌به‌ست له‌م به‌رنامه‌ دوو ساڵییه‌ یارمه‌تیدانی حكومه‌تی عیراقه‌ بۆ ده‌ستنیشانكردنی ره‌هه‌نده‌كانی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌.

هه‌روه‌ك ئامانجیشی باشكردنی ژیانی رۆژانه‌ی خه‌ڵكه‌ به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ و به‌رجه‌سته‌ له‌ جیاتی چاوه‌ڕوانییه‌كی زۆر بۆ پرۆژه‌ ژێرخانی و چاكسازییه‌ ئابوورییه‌ گرنگه‌كان.

ئه‌م به‌رنامه‌ بووژانه‌وه‌ له‌و ناوچانه‌ ئه‌نجام ده‌دات كه‌ له‌ مه‌ترسی توندوتیژی دان له‌گه‌ڵ پشتگیریكردنی گه‌شه‌دانی كۆمه‌ڵایه‌تیی گشتگر و به‌شداریی سیاسیی فراوان.

له‌گه‌ڵ یارمه‌تیدانی ئه‌وانه‌ش كه‌ كۆژانی زۆریان بینیوه‌.

به‌رنامه‌كه‌ هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ مایه‌ی ره‌خساندنی هه‌ل و هیوا.

په‌روه‌رده‌ و كه‌لتور و كه‌له‌پوور پێكهاته‌ی سه‌ره‌كیی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتوون. ده‌ستپێشخه‌رییه‌كه‌ی "یونیسكۆ"ش بۆ هه‌ماهه‌نگكردنی هه‌وڵه‌كانی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی شاری موسڵی كۆن شایسته‌ی پشتگیریی ته‌واوی ئێمه‌ن.

من ئه‌مڕۆ هانی هه‌موو ئاماده‌بووان ده‌ده‌م بۆپشتگیریكردنی هه‌ردوو ده‌ستپێشخه‌رییه‌كه‌ هه‌م له‌ ڕووی سیاسی و هه‌میش له‌ ڕووی سه‌رچاوه‌وه‌.

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌، به‌رنامه‌كانی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان له‌ عیراقدا پێویسته‌ شانبه‌شانی ستراتیژی پێشپێگرتن به‌ دووباره ‌بوونه‌وه‌ی توندڕه‌وی و تیرۆر بڕۆن.

ئه‌مه‌ش پێویسته‌ له‌ چوارچێوه‌ی رێزگرتنی ته‌واوی مافه‌كانی مرۆڤدا بێت به‌ گرتنه‌خۆی مافه‌ ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و مه‌ده‌نیشه‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیش رۆڵێكی زۆری له‌م بواره‌ ده‌بێت.

سیاسه‌ته‌كانی دژه‌ تیرۆر پێویسته‌ به‌گوێره‌ی ئه‌و فاكته‌رانه‌ بن كه‌ گه‌نجان به‌هۆی نه‌بوونی په‌روه‌رده‌ و هه‌لی كاره‌وه‌ ‌تووشی تونده‌ڕه‌وی ده‌كه‌ن.

ئه‌مه‌ش پێویستی به‌ به‌رنامه‌ی نیشتمانی و جیهانی هه‌یه‌ بۆ دانانی راهێنان و ره‌خساندنی هه‌لی كار بۆ ژن و پیاوی گه‌نج له‌ عیراق له‌ سه‌ره‌وه‌ی كاره‌كاندا.

له‌ راستیدا له‌م ساڵانه‌ی دواییدا ئه‌و ژن و كچانه‌ی كه‌ له‌ رۆڵی نه‌ریتپارێزی جێنده‌ری لاده‌ده‌ن تووشی سوكایه‌تی زۆر ده‌بن له‌ عیراق هه‌ر له‌ ئه‌شكه‌نجه‌ و كۆیلایه‌تیی سێكسییه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ كوشتنیش. ئێمه‌ پێویسته‌ یارمه‌تیان بده‌ین بۆ گێڕانه‌وه‌یان بۆ دۆخی ئاساییان.

پرۆسه‌ی ئاشته‌وایی عیراقیش پێویسته‌ لێپێچینه‌وه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و تاوانانه‌ بگرێته‌ خۆی كه‌ ئه‌نجام دراون. ژن پێویسته‌ به‌ ته‌واوی له‌ پرۆسه‌ی دروستكردنی بڕیار له‌ هه‌موو كایه‌ سیساییه‌كاندا به‌شدار بێت هه‌ر له‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌وه‌‌ تا ده‌گاته‌ ئاشته‌وایی نیشتمانی.

من داوا له‌ ده‌سه‌ڵاتداران ده‌كه‌م بۆ جێبه‌جێكردنی ته‌واوی عیراق بۆ "پلانی كارپێكردنی نیشتمانی" ی بڕیاری ١٣٢٥ی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان سه‌باره‌ت ئاشتی و سه‌قامگیریی بۆ ژنان له‌گه‌ڵ جێبه‌جێكردنی "راگه‌یاندنی هاوبه‌ش"یش سه‌باره‌ت به‌ توندوتیژیی سێكسی په‌یوه‌ست به‌ شه‌ڕه‌وه‌.

ئاشته‌وایی نیشتمانی و یه‌كڕیزی له‌وپه‌ڕی پێویستی دان و هه‌روه‌ك چۆن هه‌لیشن بۆ دۆزینه‌وه‌ی هۆكاره‌كانی توندڕه‌ویی پڕ توندوتیژی.

سه‌ركه‌وتن پێویستی به‌ ئاشتبوونه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ پێناو ئه‌نجامی باشتر.

ئه‌مه‌ش ته‌نها به‌ ره‌چاوكردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی هه‌موو پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگای عیراق ده‌بێت. رێككه‌وتن پێویسته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هاوڵاتیبوون و یه‌كسانی ماف و ره‌خساندنی هه‌ل‌ بۆ هه‌مووان به‌ند بێت.

فره‌یی دێموگرافییانه‌ی عیراق به‌شێكی سه‌ره‌كیی مێژووه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌یه‌تی.

هه‌موو عیراقییه‌كان له‌ رابردوویه‌كی پڕشه‌نگدار و ئاینده‌یه‌كی خۆشگوزه‌راندا هاوبه‌شن.

من هه‌روه‌ها خۆشحاڵم به‌ پێشڤه‌چوون له‌ گفتوگۆیه‌كانی نێوان هه‌ولێر و به‌غدا و هیواداریشم كه‌ كۆبوونه‌وه‌كانی نێوان حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و عیراق درێژه‌یان هه‌بێت بۆ چاره‌سه‌ركردنی پرسه‌ هه‌ڵواسراوه‌كان.

هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كه‌ بڕیاره‌ له مانگی ئایاردا ئه‌نجام بدرێت بۆ یه‌كڕیزیی عیراق و سه‌قامگیریی سیاسی و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و بووژانه‌وه‌ی ئابووری زۆر گرنگه‌.

به‌شداری ژن و گه‌نج و كه‌مینه‌كان و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردندا له‌وپه‌ڕی گرنگیدایه‌.

عیراق و خه‌ڵكه‌كه‌ توانیان به‌رگه‌ی مه‌ینه‌تی و ئازاری زۆر بگرن.

هه‌موو جیهان قه‌رزاری خه‌باتی ئێوه‌یه‌ دژی هه‌ڕه‌شه‌ی دڕندانه‌ی داعش له‌سه‌ر ته‌واوی جیهان.

ئێستا كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ پێزانینی نه‌بڕاوه‌ و پشتگیریی هاوشانیی خۆمان بۆ خه‌ڵكی عیراق ده‌ربڕین.

نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی له‌گه‌ڵ عیراقن.

سوپاس

© 2021 United Nations Iraq. هەموو مافەکانى پارێزراوە.